مقصد نهم : در بيان نبض هر يك از صاحبان امراض بدان كه نبض صاحب سرسام حار - يعنى قرانيطس - خواه خالص و خواه غير خالص ، صغير ضعيف منضغط صلب مىباشد و با صلابت و تموّج . و چون با حمّى حار باشد ، نبض عظيم و سريع و متواتر مىگردد . و با عظيمى و صغيرى ، مرتعش و مختلف . و در سرسام بارد بلغمى - يعنى ليثرغس - نبض ، ضعيف متفاوت و بطىء و موجى و گاه واقع فى الوسط مىباشد . و امّا صغر آن ، به جهت صلابت مانع از كمال انبساط . و ضعف قوّه و شدّت اهتمام طبيعت به مقاومت علّت ؛ به سبب آن كه در عضو شريف است . و امّا سرعت و تواتر آن ، به سبب شدّت حاجت و حرارت مادّهء مورّمه و وصول آن به جانب قلب . و « صاحب كامل » « 1 » گفته : بسا هست « 2 » كه مىباشد انبساط در بعضى اوقات سريع‌تر از انقباض و بسا اوقات مىباشد بالعكس ؛ جهت آن كه حرارت در اين مرض قوىتر مىباشد و انبساط در آن سريع‌تر ؛ به سبب شدّت حاجت « 3 » به وصول هواى بارد . و « 4 » مىباشد انقباض ، ابطأ ؛ تا آن كه هواى بارد بيش‌تر در قلب مكث نمايد . و چون خلط عفن بسيار است ، مىباشد انقباض آن اسرع و انبساط آن ابطأ به سبب شدّت حاجت به سوى دفع بخار دخانى و اخراج آن از قلب . و امّا ضعف آن ، به سبب كثرت مادّهء رطبيهء غامرهء قوّه در ليثرغس . امّا بطء و تفاوت آن ، به سبب قلّت حاجت مادّهء عفنه . و امّا موجيت آن ، به سبب كثرت رطوبت و ضعف قوّه از تحريك همگى عرق به يك دفعه ، بلكه حركت مىدهد آن جزئى بعد جزئى . و سبب « 5 » واقع فى الوسط ، ذكر يافت .

--> ( 1 ) . على بن عباس اهوازى ، كامل الصناعه ، مصر ، ج 1 ص 275 . ( 2 ) . ب : است . ( 3 ) . ب : حاجت و حرارت . ( 4 ) . الف : ( و ) حذف شده . ( 5 ) . ب : به سبب .